معرفی فصلنامهٔ فرهنگی‌هنری پوشه؛ شمارهٔ یازدهم

فصلنامهٔ فرهنگی‌هنری پوشه، شمارهٔ یازدهم با پرونده‌ای دربارهٔ «طراحی الفبا و ترقی‌خواهی» منتشر شده است. عنوان این پرونده، «دیبای ترقی؛ نوسازی بی‌فرجام الفبا در ایران» است و به تاریخ تلاش‌ها برای اصلاح و تغییر خط فارسی و پیوند این تلاش‌ها با اندیشهٔ تجدد و ترقی‌خواهی می‌پردازد.

خط اختراعی‌ است پویا و زنده که در تاریخ انسان به حیاتی ماندگار تبدیل شده و برای گویاتر شدن، همواره تغییر کرده است. زیبایی خط (خوشنویسی) افزوده‌ای‌ است که پس از تثبیت خط به آن اضافه می‌شود. پیش از آن، مسئلۀ مهم‌تر این بوده است که چگونه و با چه الفبایی باید نوشت. خط در ایران باستان، بسته به نیاز، در متن‌های مذهبی، دیوانی و عمومی شکل‌های متفاوتی داشت اما به ‌مرور زمان، الفبا یکپارچه شد و تفاوت‌ها فقط در شکل نوشتن (خوشنویسی) باقی ماند.

در نیمۀ دوم قرن نوزدهم، گسترش شبکۀ تلگراف و ظهور حروف‌چینی مدرن، محدودیت‌های خط‌های سنتی را برای چاپ و انتشار آشکار کرد. فعالان اصلاح خط در نقاط مختلف جهان، هم‌زمان و بی‌خبر از یکدیگر، به این نتیجه رسیدند که خطشان مانع ترقی است؛ باور مشترک همه این بود که کارآمدی خط شرط لازم برای ورود به عصر مدرن است. این جنبش‌ها ـ که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم اوج گرفتند ـ پدیده‌ای صرفاً ملی نبودند، بلکه جلوه‌هایی از یک «انقلاب ارتباطاتی» جهانی بودند که بستری مشترک را برای اندیشیدن به رابطۀ کارآمدی خط و مدرنیته ساخت.

جنگ جهانی اول نقطه‌عطف این جنبش‌ها بود. فروپاشی چند امپراتوری بزرگ، زمینه را برای شکل‌گیری دولت-ملت‌های نوپا فراهم کرد که به دنبال هویت‌سازی تازه بودند و بنابراین «اصلاح خط» از ایده‌ای روشنفکرانه به ابزار مهندسی اجتماعی بدل شد. اگر پیش از جنگ، این بحث بیشتر زبان‌شناختی و آموزشی بود، پس از جنگ به سیاستی دولتی تبدیل شد که هدف آن ساخت هویتی تازه، گسست از گذشته و مرزبندی «ما» در برابر «دیگری» بود.

اصلاح خط را باید پدیده‌ای جهانی در ساختار اما محلی در اجرا دانست؛ از چین و ژاپن تا ایران، مصر و اروپا. نتیجۀ این جنبش در بیشتر نقاط مانند ایران مرگ تدریجی ایده‌های افراطی بود و در جاهایی مانند ترکیه و بخش‌هایی از شوروی، این ایده‌ها به پیروزی رسید؛ یعنی در کشورهایی که دولتی مقتدر با اراده‌ای قاطع بر گسست از گذشته تمرکز داشت. در ایران، پیشنهادهای اصلاح خط اغلب جنبه‌ای ترقی‌خواهانه داشت. روشنفکران ایرانی تصور می‌کردند که کشور از پیشرفت جهانی عقب ‌مانده است و راه میانبر جبران آن را در ارتباط بیشتر با جهان و انتقال سریع‌تر دانش می‌دیدند و خط را مانع این امر می‌دانستند.

این شماره از فصلنامهٔ پوشه تغییر خط را در بستر جهانی آن بررسی می‌کند و با نگاه به جنبش‌های داخلی و خارجی اصلاح خط و الفبا، آراء صاحب‌نظران را با اندیشه‌های روشنفکران هم‌عصرشان در دیگر نقاط جهان مقایسه می‌کند.

همچنین مقالۀ تصویری این شماره که در سراسر مجله پراکنده است، تلاش‌های بعضی از فعالان اصلاح خط را پوشش می‌دهد؛ بیشتر آن‌هایی که پیشنهادی برای تغییر الفبا داشتند و الفبایی نو طراحی کرده‌اند. مقاله با الفبای پیشنهادی فتحعلی آخوندزاده آغاز می‌شود و جنبش تغییر خط را تا سال ۱۳۴۶ و الفبای پیشنهادی عبدالله رهنما دنبال می‌کند. هرچند در دوره‌هایی بحث تغییر خط و الفبا به اوج خود می‌رسد و در دوره‌هایی این بحث مسکوت می‌ماند، این جریان فکری تا امروز همچنان ادامه دارد اما پوشه از بررسی اندیشه‌ها و تلاش‌های فعالان این حوزه پس از انقلاب اسلامی صرف‌نظر کرده است چون پژوهش‌های این نشریه بر سال‌های پیش از ۱۳۵۷ متمرکز است. در هر بخش از مقالۀ تصویری، ابتدا توضیح مختصری دربارۀ سند و سپس الفبای طراحی‌شده و خود اسناد و در پایان نیز متن‌های توجیهی هر الفبا آمده است.

مطالب و نویسندگان شمارهٔ یازدهم پوشه

مطالب این شماره از پوشه، ابعاد مختلف موضوع اصلاح و تغییر الفبا را از منظر تاریخی، فرهنگی، فنی و اجتماعی بررسی می‌کنند. در کنار نوشته‌ها و اسناد تاریخی، مقاله‌هایی دربارهٔ پیشینهٔ طراحی حروف، فناوری چاپ، تجربه‌های اصلاح خط در کشورهای دیگر و مناقشه‌های موافقان و مخالفان تغییر الفبا منتشر شده است.

در بخش تاریخی و اسنادی، نوشته‌هایی از چهره‌هایی چون میرزا فتحعلی آخوندزاده با عنوان «الفبای جدید»، میرزا ملکم‌خان با عنوان «نمونه خطوط آدمیت»، میرزا رضا تبریزی با عنوان «رساله رشدیه» و میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله با دو متن دربارهٔ اصلاح خط و وجوب اصلاح خط اسلام دیده می‌شود. همچنین مطالبی از میرزا رضاخان افشار بکشلوی قزوینی دربارهٔ «الفبای بهروزی» و از ابوالقاسم آزاد مراغه‌ای دربارهٔ «الفبای آسان» در این شماره آمده است.

بخشی دیگر از مطالب به معرفی و بررسی طرح‌های گوناگون برای طراحی الفبای جدید اختصاص دارد. از جمله می‌توان به نوشته‌های ذبیح بهروز دربارهٔ «الفبای طبیعی تحریری کتابی»، هادی نوین‌تن با عنوان «خط پیشنهادی»، جبار باغچه‌بان دربارهٔ «دفترچه الفبا»، عبدالعلی ارسطا دربارهٔ «الفبای انسونیت»، سلیم نیساری با عنوان «خط جهانی»، کاظم حسیبی دربارهٔ «خط نقطه‌ای خط کلیدی» و عبدالله رهنما دربارهٔ «الفبای جدید مهر» اشاره کرد. این نوشته‌ها در کنار اسناد و نمونه‌های الفباهای طراحی‌شده، تنوع پیشنهادها و دیدگاه‌ها دربارهٔ اصلاح خط فارسی را نشان می‌دهند.

در بررسی تجربه‌های بیرون از ایران، مقاله‌هایی دربارهٔ لاتین‌سازی خط در اوراسیا و تحولات الفبا در مصر، ترکیه و جمهوری‌های شرقی اتحاد جماهیر شوروی منتشر شده است. اولوغ کوزواوغلو در دو مطلب، یکی دربارهٔ «لاتین‌سازی خط در اوراسیا» با ترجمهٔ ر. نکوطلبان و دیگری دربارهٔ تلگراف، حروف‌چینی و ریشه‌های تحول الفبا در سپهر روس ـ عثمانی با ترجمهٔ مریم گنجی، به زمینه‌های گسترده‌تر این تحولات می‌پردازد. همچنین نوشته‌هایی دربارهٔ «الفبای سومکا» از داوود منشی‌زاده و «یحيى ذكاء و تغییر خط فارسی» از کاوه بیات در این بخش قرار دارند.

وجه تاریخی و اجتماعی اصلاح خط نیز در چند مقاله دنبال می‌شود. عرفان خسروی در مطلب «از قرة حدشت فنیقیه تا قریه طرشت طهران» به موضوعی در پیوند با تاریخ و تحول خط می‌پردازد. محمود لشگری در مقالهٔ «ناکامی طرح تغییر خط فارسی؛ جدال موافقان و مخالفان در روزنامه اطلاعات از ۱۶ بهمن ۱۳۰۶ تا ۲۵ فروردین ۱۳۰۷» یکی از مناقشه‌های مطبوعاتی آن دوره را بررسی می‌کند. رضا آذری شهرضایی نیز در مطلبی دربارهٔ چند سند، به تغییر الفبا در جمهوری‌های شرقی اتحاد جماهیر شوروی و ترکیه و تأثیر آن بر ایران می‌پردازد.

در کنار این مطالب، نوشته‌هایی با موضوعات و زاویه‌های متفاوت نیز در شمارهٔ یازدهم منتشر شده‌اند؛ از جمله «الفبایی برای عصر سرعت؛ روایت رؤیاها، حروف وارونه و اقتصاد سیاسی خط در مصر» از سحر کریمی، «این شرح بی‌نهایت در کوره‌راه عسرت...؛ نگاهی به دیرینگی هویت ایرانی در اران و قفقاز و نقدی بر تغییر الفبا در آن مناطق و ترکیه» از مهران داودی‌آذر و «خط اعلایی» از جبرئیل ابراهیم‌زاده اعلایی.

از دیگر مطالب این شماره می‌توان به «الفبای نو» از موسی نثری، «نقاش مخترع الفبا!» از مهسا طهرانی، «اصلاح خط فارسی» از اسماعیل آشتیانی و مقالهٔ «ذبیح بهروز و تلاش‌های او برای ابداع الفبای طبیعی» اشاره کرد. همچنین ضمیمه‌ای با عنوان «رساله شیخ و وزیر» و مطالبی از جمله «نمونه افکار خط دانش و انسانیت» و «الفبای خط نو» در این شماره آمده است.

مجموعهٔ این مقاله‌ها، اسناد و نمونه‌های تصویری، شمارهٔ یازدهم فصلنامهٔ فرهنگی‌هنری پوشه را به پرونده‌ای دربارهٔ یکی از بحث‌های مهم تاریخ معاصر ایران تبدیل می‌کند؛ بحثی که در آن مسئلهٔ نوشتن و طراحی الفبا، با پرسش‌هایی دربارهٔ آموزش، فناوری، ارتباطات، هویت و نسبت جامعهٔ ایرانی با جهان مدرن گره خورده است.

نشریه پوشه؛ نشریات