معرفی کتاب زلفای یارم؛ پارتیتور و پارت‌های گروه‌نوازی

کتاب «زلفای یارم» از مجموعه آثار منتشرشده توسط خانهٔ پایور، به بازنشر و ارائهٔ پارتیتور و پارت‌های جداگانهٔ مجموعه‌ای از ترانه‌های بیرجندی اختصاص دارد که با تنظیم فرامرز پایور اجرا شده‌اند. این کتاب با نگارش و حاشیه‌نویسی علی صمدپور و نازنین غنی‌زاده، امکان مطالعه و اجرای دقیق‌تر این تنظیم‌ها را برای نوازندگان، هنرجویان و پژوهشگران موسیقی ایرانی فراهم می‌کند.

مجموعهٔ ترانه‌های بیرجندی «زلفای یارم» شامل هفت ترانه است که بین سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۶ در تالار رودکی، با صدای سیما بینا و همراهی گروه سازهای ملی، اجرا می‌شدند. این ترانه‌ها بعدها در سال ۱۹۹۳ میلادی، برابر با ۱۳۷۲ شمسی، در آلبومی به همین نام از سوی شرکت Caltex Records منتشر شدند. انتشار کتاب حاضر فرصتی برای بازگشت به این مجموعه و بررسی جنبه‌های موسیقایی تنظیم‌های فرامرز پایور فراهم می‌کند.

ترانه‌های بیرجندی در تنظیم فرامرز پایور

یکی از ویژگی‌های قابل توجه تنظیم‌های این مجموعه، ساختار و شیوهٔ ارکستراسیون آن‌هاست. در مقایسه با برخی دیگر از آثار فرامرز پایور، در اینجا با رنگ‌آمیزی‌های صوتی متنوع‌تر و تجربه‌های بیشتری در زمینهٔ چندصدایی روبه‌رو هستیم. پایور در تنظیم این ترانه‌ها، ترکیب‌های ریتمیک پیچیده و تازه‌ای را به کار گرفته و در چیدمان گروه سازهای ایرانی نیز رویکردی جسورانه‌تر و متفاوت‌تر نشان داده است.

این ویژگی‌ها پرسش‌هایی دربارهٔ شیوهٔ کار پایور پیش می‌کشند: آیا او در تنظیم این مجموعه آزادی عمل بیشتری برای تجربهٔ رنگ‌آمیزی و ارکستراسیون در نظر گرفته است؟ آیا در این آثار، برخی از اصولی که معمولاً در تنظیم آثار موسیقی‌دانان پیشین و حتی آثار خودش رعایت می‌کرد، با انعطاف بیشتری به کار گرفته شده‌اند؟ طرح این پرسش‌ها به معنای نادیده گرفتن سنت موسیقی ایرانی نیست؛ بلکه راهی برای توجه به جنبه‌های تجربی و خلاقانهٔ تنظیم‌های پایور و بررسی ظرفیت‌های گروه‌نوازی در موسیقی ایرانی است.

ترانه‌های بیرجندی از سوی دیگر، پیوند میان موسیقی محلی و تنظیم برای گروه سازهای ایرانی را به نمایش می‌گذارند. متن ترانهٔ «زلفای یارم» نیز با واژگان و تعبیرهای محلی خود، بخشی از ویژگی‌های زبانی و فرهنگی این ترانه‌ها را حفظ کرده است. برای نمونه، در توضیح واژهٔ «اُرسینکای» به کفش‌های کوچک چرمی و دست‌دوز محلی زنان بیرجند اشاره شده است؛ جزئیاتی که به شناخت فضای بومی ترانه کمک می‌کند.

پارتیتور و پارت‌ها؛ منبعی برای گروه‌نوازی موسیقی ایرانی

یکی از مسائل مهم در آموزش و اجرای موسیقی ایرانی، کمبود منابع مکتوب مناسب برای گروه‌نوازی است. فرامرز پایور در طول بیش از سی سال فعالیت هنری با گروه سازهای ایرانی خود، آثار متعددی برای این گروه ساخت و تنظیم کرد. این آثار، افزون بر ارزش اجرایی، می‌توانند برای تحلیل شیوهٔ تنظیم، تمرین گروه‌نوازی، شناخت ظرفیت سازهای ایرانی و مطالعهٔ تاریخ گروه‌نوازی در ایران مورد استفاده قرار گیرند.

با دسترسی خانهٔ پایور به دست‌نوشته‌های فرامرز پایور، امکان مقابله، تصحیح و انتشار این آثار فراهم شده است. یکی از ویژگی‌های این مجموعه کتاب‌ها آن است که پایور آثار را نه به شکل پارتیتور کامل، بلکه در قالب پارت‌های جداگانهٔ سازها ثبت کرده بود. خانهٔ پایور ضمن حفظ ویژگی‌های ثبت اولیه، آثار را به شکل پارتیتور نیز منتشر می‌کند؛ رویکردی که می‌تواند برای آهنگسازان و سرپرستان گروه‌های موسیقی ایرانی در مطالعه و اجرای این آثار سودمند باشد.

در این کتاب‌ها ابتدا توضیحاتی دربارهٔ شیوهٔ نت‌نویسی و مقایسهٔ نسخه‌ها ارائه می‌شود و سپس پارتیتور اثر و پارت‌های جداگانهٔ سازها در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. این پارت‌ها، بسته به ترکیب اثر، معمولاً سازهایی مانند نی، کمانچه، قیچک، آلتو، سنتور، تار، رباب و عود را در بر می‌گیرند.

«زلفای یارم» با گردآوری پارتیتور و پارت‌های اجرایی این مجموعه، منبعی کاربردی برای نوازندگان سازهای ایرانی، هنرجویان و دانشجویان موسیقی، آهنگسازان و رهبران گروه‌های موسیقی است. این کتاب هم امکان آشنایی نزدیک‌تر با تنظیم‌های فرامرز پایور را فراهم می‌کند و هم در مسیر گسترش منابع مکتوب گروه‌نوازی و حفظ میراث موسیقی ایرانی نقشی ارزشمند دارد.

مشخصات کتاب: این اثر با نگارش و حاشیه‌نویسی علی صمدپور و نازنین غنی‌زاده، در ۴۷ صفحه و قطع رحلی بزرگ، با کاغذ بالکی و چاپ تمام‌رنگی منتشر شده است. چاپ نخست کتاب در پاییز ۱۴۰۲ و در شمارگان ۵۵۰ نسخه به انتشار رسیده است.