فره ایزدی؛ در آیین پادشاهی ایران باستان

کتاب فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان جدیدتریت اثری است که از خانه فرهنگ و هنر مان از استاد ابوالعلاء سودآور منتشر کرده است. «فرّۀ ایزدی» یکی از ارکان مهم آیین پادشاهی است و لازمۀ قدرت و فرمانروایی. نمایانگر تأیید الهی است و مؤید مشروعیت حکومت. در ادب فارسی به کرّات از فرّ پادشاهان سخن رفته است، و در بررسی‌های تاریخی به دفعات موضوع آن مطرح شده است. با این حال، جای تعجب دارد که تاکنون توجه چندانی به نمادهای فرّ نشده است و علائم گوناگون آن مورد مطالعه قرار نگرفته است. در فرهنگی که نوشته کمیاب است و چون یافت شود، گنگ است و نارسا، مدرک عینی همچون مدرک کتبی سودمند است و قابل استفاده از برای تعبیر وقایعِ گذشته و شناخت باورهای پیشینیان. از این رو جایز است که نمادشناسی از ابزار مهم تاریخ‌شناسی گردد و در راه کشف معضلات تاریخ به کار گرفته شود و این روشی است که در این کتاب به کار رفته است. مؤلف کتاب عمری را صرف مطالعهٔ نقشینۀ (iconography) تاریخی کرده است و با بررسی نقش تصویر در برابر متن توانسته است که لایههای نهفتۀ بسیاری از آثار هنری و ادبی را به منصۀ ظهور برساند. در پیشگفتار این کتاب نیز اشاره کرده است به مشکل کمبود مدرک کتبی و نارسایی متون و لزوم مطالعۀ تصاویر برای درک بهتر آنها، این روش را اول بار در کتاب «هنر دربارهای ایران» به کار برده، استدلال کرده که نقاشیهای سه دستنویس مصوّر، نه تنها تصویری بود از برای داستانهای مندرج در متن، بلکه بازتابی بود از وقایع تاریخیِ زمانِ تهیۀ نسخه. سپس همین روش را برای بررسی شاهنامۀ ابوسعیدی، معروف به شاهنامۀ دموت به کار گرفته بود و این کاری بس مهم بود. چون موفق شده بود با بررسی خط و تصویر، و مطالعۀ متون مختلفه، موضوعات نهفته را آشکار کند و نتیجه بگیرد که علت ایجاد این نسخۀ شاهنامه و هدف از انطباق تاریخ مغول بر داستانهای حماسی ایران، طلب مشروعیت بود برای حکومت مغول. پژوهشِ در دوران مغول، راهنمایی شد برای مطالعۀ موضوع تأیید الهی و مشروعیت در آیین پادشاهی ایران باستان، و نقش فرّه ایزدی در آن. در کتاب حاضر، مؤلف تحول نمادهای فرّ را مورد بررسی قرار میدهد و تداوم آن را در طول تاریخ آشکار میکند. کتابی بس مهم است که خواندنش آسان است، و تصاویرش مظاهر پادشاهی ایران، و تأثیر آن را بر ممالک همجوار به خوبی نمایان میکند.