ابراهیم گلستان
یادداشتی از سینا قائم‌مقامی
قصه از نام او آغاز می شود: ابراهیم گلستان. به اندازه ادبی برای یک ادیب، به اندازه نمادین برای یک هنرمند و به اندازه پارادوکسیکال برای آدمی که مدرن است و سکولار. پدرش روزنامۀ گلستان را در شیراز در می‌آورده، برای همین وقتِ گرفتن شناسنامه این نام را برگزیده.
ابراهیم گلستان اصل و حاشیه زیاد دارد. از هر نقطه ای که آغاز کنید در وادی فکر ایرانیِ معاصر، مستقیم یا با واسطه به نام او برمی‌خورید؛ قصه‌ها و نقدهایی که نوشته و ترجمه کرده، تصاویری که ساخته و پرداخته و عکس‌هایی که گرفته، دوستی‌ها و نادوستی‌ها و حتی سیاسی کاری‌هایش. می‌توانید از صنعت نفت و کودتای سی‌و‌دو و عکاسی از مصدق در دادگاه نظامی آغاز کنید و ترجمه از لنین و حزب توده و ماجراهای انشعابش، یا از کار و دوستی با فروغ و اخوان و نادوستی و جدل با شاملو و براهنی و آل احمد. می‌توانید از عکاسی پرتره و احمدرضا احمدی شروع کنید و چوبک و نادری و تنگسیر یا ارتباط و دوستی با هویدا و اسرار گنج دره جنی و نگاه کردن مستند با پهلوی دوم. به جای این همه، می توانید از گلستان بخوانید و ببینید تا سری به همۀ این‌ها و خیلی آدم‌ها و اتفاقات دیگر زده باشید.
گلستان انسانی پرمایه است با کارنامه‌ای درخشان. نگاه انتقادی به کار و کردار او که خود منتقدی بی‌پرواست راحت نیست، خاصه آن‌که در ویژگی‌های اخلاقی و دیدگاه های فرهنگی-هنری تفاوت هایی با نسل خود دارد. شکاکیت، صراحت لهجه و زبان تند را هم اگر به این تفاوت‌ها اضافه کنیم راز تضاد حیرت‌آوری که در نگاه دیگران به او وجود دارد را تا حدی درک خواهیم کرد.
به هر روی نوآوری‌های او و ذوقی که در کار خود خرج می‌کند جذاب است، انگار نوعی میل درونی به اکتفا نکردن دارد، به حرکت، از جایی که هست به جایی که می‌تواند یا باید باشد. توجه او به فرم اثر، که تا حدی در زمانۀ او کم نظیر بود، خود نشانه‌ای از این جویندگی است. عباس میلانی در چند کلمه‌ای که در آغاز نامه به سیمین آورده، یک دو باری نام گلستان را در کنار نام نیما می‌آورد که به شرط پذیرش نظر او – که برای من دور از ذهن نیست- می‌شود فهم تازه‌ای از نگاه گلستان به هنر پیدا کرد.
خوشبختانه کتاب‌های گلستان در ایران چاپ می‌شوند. علاوه بر آثارش، دو مصاحبه با او و یک زندگی‌نامه دربارۀ او به چاپ رسیده. نوشتن با دوربین، رو در رو با ابراهیم گلستان مصاحبه‌ی پرویز جاهد است با گلستان در باب فیلم که البته با روایت‌هایی از زمانه‌ی او نیز همراه است. از روزگار رفته نیز گفت‌وگویی است که حسن فیاد تدارک دیده و نشر ثالث منتشر کرده‌است. محمدرضا رهبریان نیز قمار بزرگی کرده و زندگی پرتلاطم و بحث‌انگیز او را در کتابی نسبتاً مفصل روایت کرده‌است؛ از آینه تا خشت: 100 سالگی ابراهیم گلستان اگرچه با نمونه‌ی یک زندگی‌نامۀ پخته فاصله دارد، با زحمت بسیار تدارک دیده شده و مبنای مستندی است برای مطالعۀ بیشتر در باب زندگی گلستان و بسیاری از افراد نزدیک و دور او.
آذر، ماه آخر پائیز، اسرار گنج درّه‌ی جنی، از روزگار رفته حکایت و در گذار روزگار داستان های گلستان هستند که در طول بیش از چهل سال منتشر شده‌اند.در این بین اسرار گنج شاید به دلایل سیاسی و البته درآمدن به قالب سینما مشهورترین داستان او باشد. به این سیاهه باید مختار در روزگار را هم اضافه کرد که روایتی است از زندگی دوست نام‌دار نویسنده، «امیرمختار کریم‌پور شیرازی»؛ روزنامه‌نگاری که در بحبوحۀ قدرت گرفتن دولت مصدق با شعله‌های قلم آتشین خود شهره‌ی خاص و عام گشت و با سقوط آن دولت از پس کودتای 1332، در شعله‌های آتش بخاری زندان جان باخت.
از ترجمه‌های گلستان، هکلبری فینِ مارک تواین، دون ژوان در جهنّمِ جرج برنارد شاو و کشتی شکسته‌ها که برگزیده‌ای است از آثار همینگوی و چخوف و فاکنر و کرین و ... امروزه در دسترس هستند. این درحالی است که در اشارات او و دیگران ترجمه‌های دیگری نیز بیان شده.
گفته‌ها و برخوردها در زمانۀ برخورد شامل جستارها و یادداشت‌ها و برخی از گفت‌وگوهای او هستند در حول زندگی و زمانه و آثار؛ و در آخر نامه به سیمین و از راه و رفته و رفتار؛ اولی نامه‌ای است که در جواب سیمین دانشور، دوست دوران کودکی خود نگاشته. از آن نامه‌هایی که باید یک‌مرتبه خواند و لذت برد، به گوارایی آب خنکی که نمی‌شود آن را یک جرعه سرنکشید. نامه‌ی مفصل یا کتاب مختصرِ تفکربرانگیز و پرچالشی که صفحه صفحه‌ی آن به مدد جریان پیوستۀ فکری و نثر خوش‌آهنگ و درخشان نویسنده در ذهن نقش می‌بندد. دومی اما مجموعه‌ای است از مقالات گلستان که نظم دقیقی ندارد و پاره‌پاره خوانده می‌شود و با این وجود به اندازۀ نام خیره‌کننده‌اش زیباست و البته سندی بر وسعت نظر و دانش نویسنده‌ی آن.
سینا قائم‌مقامی
برای مشاهده همۀ کتاب‌های ابراهیم گلستان کلیک کنید.
